Türkiye’de sağlık çalışanları arasında anestezik ilaç bağımlılığı: ‘Konuşulamayan bir yara’

Haber ve Video:

Fundanur Öztürk – Efe Öç

“İlacı hastane dolabından alan ben değildim, başka bir (sağlıkçı) dostum almıştı. Çantasından çıkardığı ilacı anlatmaya başladı, sonrasında çoğumuz kullandık. Bu ilaçların bir kısmının depresyon şeklinde tedavilerde de kullanıldığını bildiğim için, mantıklı gelmişti…”

Anestezi doktoru Berke, ilk kez uyuşturucu amaçlı anestezik ilaç kullandığı anı bu şekilde konu alıyor. Genç hekim o dönem, ciddi bir “depresyon ve tükenmişlik sendromu” yaşadığını söylüyor.

BBC Türkçe’nin araştırması, Berke şeklinde pek oldukça sıhhat çalışanının hastane envanterindeki narkotik ilaçlara bağımlılık geliştirdiğini ortaya koyuyor.

Pandemi öncesinde acil servis çalışanları özelinde meydana getirilen bir araştırma, 2009-2019 yılları aralığında minimum 50 ölüm bulunduğunu gösteriyor.

Araştırmayla ilgili BBC Türkçe’ye konuşan Doç. Dr. Keziban Uçar Karabulut; tükenmişlik, sağlıkçılara sertlik şeklinde bağımlılık sebebi olabilecek faktörlerin pandemi döneminde arttığını aktarıyor.

Haber üstüne çalıştığımız Haziran 2022 ve Ekim 2022 içinde anestezi, acil servis ve yoğun bakım bölümlerinde çalışan minimum 6 sıhhat çalışanı daha ölü bulunmuş oldu.

Konuştuğumuz sıhhat profesyonelleri, emek verme şartlarının bu problemi derinleştirdiği mevzusunda aynı fikir.

Ocak 2022’de aşırı doz sebebiyle yaşamını kaybeden hemşire Emel Yüce’nin anası, “Bu bir kanayan yara” diyor ve ekliyor:

“Bu bir (mesleki) hastalık olarak kabul edilmeli. Bu rahatsızlığa yol açan sebepler ise ağır emek verme koşulları…”

gazete kupürleri

Ne kadar yaygın?

Sıhhat çalışanları arasındaki anestezik ilaç bağımlılığı bilhassa yoğun bakımlar, acil servislerde daha yaygın görülüyor.

Uzmanlar, anestezik maddelere erişimin görece daha kolay olduğu bu branşlarda daha çok bağımlılık geliştirildiğini değerlendiriyor.

Eski Alkol ve Uyuşturucu Madde Bağımlıları Tedavi ve Araştırma Merkezi (AMATEM) Direktörü Prof. Dr. Nesrin Dilbaz, “Ne kadar kolay bir maddeye erişebilirseniz, o denli oldukça onu tecrübe etme, kullanma ve sonrasında da onun bağımlısı olma şansınız fazla oluyor. Şahıs bir kez maddeyle karşı karşıya ulaştıktan sonra işimiz oldukça zorlaşıyor” diyor.

Türkiye’de sıhhat çalışanları içinde anestezik madde bağımlılığının ne kadar yaygın olduğuna dair resmi veri bulunmuyor.

Bu araştırma kapsamında konuştuğumuz oldukça sayıda uzman ise “sesli konuşulamayan” bu probleminin giderek yaygınlaştığı görüşünde.

BBC Türkçe’ye konuşan ilgili bölümlerden sıhhat profesyonelleri, bağımlılık sebebiyle emek verme dostlarını kaybettiklerini söyledi.

Acil Tıp Uzmanları Derneği’nin (ATUDER) sıhhat çalışanları içinde anestezik madde bağımlılığına yoğunlaşan, “Acil Servis Çalışanlarında Madde Bağımlılığı ve Öz Kıyım Riski” raporuna gore ise 2009-2019 içinde aşırı doz ilaç sebebiyle 50 sıhhat çalışanı odasında ölü bulunmuş oldu.

BBC Türkçe’nin Ekim-Haziran 2022 içinde yapmış olduğu medya taraması, “anestezi, acil servis ya da yoğun bakım” branşlarında çalışan minimum 6 sıhhat çalışanın daha şüpheli bir halde yaşamını kaybettiğini ortaya koyuyor.

Sıhhat çalışanlarının daha oldukça meslek kaynaklı tükenmişlik sendromu sebebiyle ya da fizyolojik ağrılarını dindirmek, uzun nöbetlerde uyanık kalabilmek ya da sonrasında uyuyabilmek şeklinde fizyolojik gereksinimlerle anestezik ilaçlara yönelebildiği kaydediliyor.

Peki, sağlıkçıların anestezik madde bağımlılığı geliştirmesinin mesleki sebepleri ne? Bir sağlıkçı anestezik bir ilaca bağımlı olduktan sonrasında iyi mi destek alabilir?

Bağımlı sağlık çalışanı

‘Asla beklemediğim kişiler bu ilaçları denedi’

Hastaların tedavisinde kullanılan anestezik ilaçlara erişimin kolaylığı, sağlıkçıların bağımlılığında mühim bir etkiye haiz.

Anestezi doktoru Uğur, anestezik ilaçları iyi mi uyuşturucu amaçlı kullandığını anlatırken, hastanede “asla beklemediği insanların bile” bu ilaçları denediğini, hatta yüksek bağımlılık geliştirdiğini konu alıyor:

“Sonuçta bunlar devamlı kullandığın (anestezik) ajanlar, devamlı elinin altında… Evinde bile duruyor olabilir. Tadını merak edip kullananlar bile oluyor.”

Uğur başlangıçta anestezik ilaçları kullanmaktan kaçındığını sadece öteki sağlıkçı arkadaşlarının kullandığını gördükten sonrasında kendisinin de başladığını söylüyor.

Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Anesteziyoloji ve Canlandırma Anabilim Dalı öğretim üyesi Prof. Dr. Necmettin Ünal da şöyleki açıklıyor:

“Her gün elimizin altında her türlü ilaç vardır. Bu ilaçların bir kısmı ise bağımlılık potansiyeli olan, uyutucu, keyif verici ilaçlardır ki bunların başlangıcında narkotik/opioid dediğimiz ağrı kesici ve anestezik maddeler gelir.

“Birçok branşa gore bunlara ulaşımımız oldukça daha kolaydır. Çözümsüzlüklerin olabildiği yoğun bir stres ortamı ve bu çözümsüzlüklerde başvurabileceğiniz, geçici umar olarak görebileceğiniz ilaçlar…”

ATUDER raporunda, bazı bağımlı sağlıkçıların hastalık ağrılarını dindirmek amacıyla kullandıkları ilaçlara süratli bir halde bağımlılık geliştirdiği kaydediliyor.

Doç. Dr. Keziban Uçar Karabulut, “Bir bağımlı sıhhat çalışanı, kendisine uygulanan ilacın anında ağrısını kesip gevşemesine sebep olmasından sonrasında bu ilaçlarla tanışmıştı” diyor.

Uzmanlara gore damardan kullanılan anestezik ajanlar, öteki uyuşturuculara gore oldukça daha süratli ve yüksek bir bağımlılık yaratıyor ve bu durum sağlıkçılar için oldukça büyük bir risk.

Prof. Ünal, “İlacı bir halde hastaya kullanılmış şeklinde gösterip, aslına bakarsak kendisi için stoklayan meslektaşlarımız oldu. Bir kısmı aşırı dozdan öldü, bir kısmı meslekten çıkartıldı” diyor.

Tükenmişlik sendromu, merak duygusu ve aşırı stresli iş yaşamı…

Sağlıkçıların anestezik madde bağımlılığına gösterdiği sebepler içinde; maddeye erişimin kolaylığı, tükenmişlik hissi, yoğun ders emek verme/iş yaşamı içinde yaşamı kaçırma hissi ve merak duygusu gösteriliyor.

Hekim Uğur, “TUS şeklinde bir sınava hazırlanırken uzun süre bunaltıcı bir yaşam yaşadıysam, bu durum beni sonrasında uyuşturucu kullanmaya itiyor. Hayatıma renk katmam lazım şeklinde geliyor” diyor.

Yaşamla ölüm içinde anestezistlerin araya girdiğini söyleyen Hekim Berke ise hayatındaki “aşırı stres” sebebiyle anestezik madde kullanmaya başladığını söylüyor.

Genç hekim, hastalarına devamlı kullandığı anestezik maddeye duyduğu merak ve tükenmişlik sendromu birleştiğinde neler yaşadığını şöyleki konu alıyor:

“Her gün bir sürü hasta uyutuyorum fakat hiçbirinin (ilacın) insandaki tesirini tam bilmiyorum. Bazıları anestezi altındayken gülüyor, eğleniyor… Bu ilaçların insanlardaki tesirini gördükten sonrasında oldukça merak ediyorsunuz.

“Bir tükenmişlik vardı üzerimde tam o süreçte. Uzun süredir bunu hissediyordum. Bitmiş şeklinde hissediyordum. Birlikte kullandığım sağlıkçı arkadaşlarımda da aynı sürecin olduğuna inanırım.”

Genç hekim, ayda 8-9 gece nöbet tuttuğunu ve ertesi günün mesaisiyle beraber 36 saat hastanede kaldığını söylüyor.

Peşinden evine gittiğinde tek isteğinin ‘”uyumak” bulunduğunu söyleyen Berke, kimi zaman yiyecek bile yemeden, bir sonraki mesaiye kadar uyuduğunu konu alıyor:

“Evden iki gün ilkin çıkmıştım diyorsun, aniden uyanıyorsun ve iki gün sonrasındasın. Aniden süre algını da yitiriyorsun. Vücudun da kendisini toparlayamıyor tam olarak aslına bakarsak.”

Berke’ye gore bu döngü, sıhhat çalışanlarını hem fizyolojik hem de ruhsal olarak tükenmişliğe itiyor. 

Dr. Karabulut ise tükenmişlik sendromu ve sağlıkçılara sertlik şeklinde bağımlılık sebebi olabilecek faktörlerin pandemi döneminde arttığını belirtiyor.

Psikiyatrist Prof. Dilbaz, bir hekimin tükenmişliğini “anestezik madde kullanma aşamasına gelmeden” ortadan kaldırmak icap ettiğini kaydediyor.

Hayatını kaybeden hemşire Emel Yüce'nin anne ve babası

‘Anestezik madde kullanımı eğilimi artabilir’

Tükenmişlik sendromu yaşayan sıhhat çalışanlarının giderek arttığını gözlemleyen Prof. Ünal, mevcut koşulların sağlıkçıların anestezik madde kullanımını da artırabileceğini düşünüyor.

Prof. Ünal, sağlıkçılar arasındaki bu probleminin sesli konuşulması icap ettiğini söyleyerek, “İlk ilkin bu şekilde bir sorun bulunduğunu ortaya koymamız gerekiyor. Gizli saklı kapılar ardında kalmış olarak hiçbir şeyi çözemeyiz” diyor.

Ünal, hastane içinde bağımlı bir sıhhat çalışanına karşı geleneksel “abi-abla/kardeş-arkadaş” yaklaşımıyla destek sunmanın etkili bir yöntem olamayacağını söylüyor:

 “Mesleğe yeni başlamış birisi olsaydım, abi kardeş olarak işi halletmeye çalışırdım. Yapma derdim, çoluğun-çocuğun var. Fakat süreç içinde yaşadıklarım bana şunu gösterdi: Bununla yalnız süre kaybedersiniz.

 “Bu kişinin ilaçlara erişebilme şartlarının tamamen ortadan kaldıracak şekilde emek verme şartlarının ya da emek verme yerlerinin değiştirilmesi gerekir.”

İlaçların denetimi iyi mi yapılıyor?

Peki, hastane envanterindeki ilaçların kötüye kullanılıp kullanılmadığı iyi mi denetleniyor?

Bir hastaya narkotik ilaç uygulandığında hangi tüpten kaç doz ve kim tarafınca uygulanmış olduğu, yazılı bir halde kayıt altına alınıyor.

Prof. Ünal, “Diyelim ki bir ampulün yarısını kullandınız, kalan öteki yarısı için imha raporu tutmak zorundasınız” diyor.

Fakat kâğıt üstünde yerine getirilen bu prosedürün, pratikte daima denetim edilemediği değerlendiriliyor.

Bu sebeple uzmanlar, en önce sıhhat çalışanlarını madde kullanımına yönelten negatif koşullarının ortadan kaldırılması icap ettiğini korumak için çaba sarfediyor.

Hekim Uğur ise hususi hastanelerde bu ilaçlara “para” gözüyle bakılmış olduğu için denetimlerinin de daha katı bulunduğunu fakat devlet hastanelerinde bu ilaçların kötüye kullanımını takip etmenin zorlaştığını düşünüyor.

‘Tamamen bırakmamı engelleyecek birçok etken var’

Hekim Berke’ye gore de hastaneden uyuşturucu amaçlı anestezik ilaç temin etmek, “sokaktan” uyuşturucu temin etmekten “daha güvenli” olabiliyor:

“Medikal bir uyuşturucuyla dışarıdan alınan uyuşturucu içinde kalite farkı var. Hastanedeki anestezik maddeler, ilaç şirketlerinin laboratuvarlarda ürettikleri, yüzde yüz verimli ürünler.

“Dışarıdan aldığınızda kullandığınız şey ise amatör birisinin yetiştirdiği yada hayata geçirmeye çalmış olduğu şey. Hastaneden alındığı için torbacı vb. şeklinde hiçbir aracı yok, daha güvenli geliyor. Fakat hastanede yakalanırsanız, doktorluktan men ediliyorsunuz.”

Genç hekim, anestezik maddeleri kullandıktan sonrasında yavaş yavaş vücudunun çöktüğünü hissettiğini, kronik bitkinlik ve baş ağrısı yaşadığını söylüyor:

“Tamamen bırakmamı engelleyecek birçok etken var. Etrafımda bu kadar kolay erişilebiliyor olması, (kullanımın) oldukça rutine binmiş olması… Onun haricinde bırakmamda beni destekleyecek herhangi bir mekanizma yok.”

Ordu'da aşırı doz ilaçtan hayatını kaybeden hemşire Emel Yüce.

‘Yetkililerden destek bulamadık’

Ocak ayında aşırı dozdan Ordu’da yaşamını kaybeden hemşire Emel Yüce’nin ailesi de kızlarının bağımlılığı süresince yetkililerden destek bulamadıklarını konu alıyor.

Ordu’daki evlerinde buluştuğumuz aile, kızlarının artık “tam bağımlı” olduğu süreçte Ordu İl Sıhhat Müdürlüğü’ne başvurup yardım istediklerini fakat elleri boş döndüğünü söylüyor.

Emel Yüce’nin ölmeden önceki son aylarında artık iş yerinde de kendisine ilaç enjekte ettiğini, bu durumun hastane yönetimi ve öteki iş arkadaşları tarafınca da bilindiğini belirtiyorlar.

Anne Gürşen Yüce, kızının bağımlılığını yenmesi için her türlü riski göze alarak yetkililere başvurduğunu fakat sonuçsuz kaldığını söyleyerek, “Bir anne olarak daha çok ne yapabilirdim” diye soruyor.

Acil Tıp Uzmanları Derneği’nden (ATUDER) Doç. Dr. Keziban Uçar Karabulut, bağımlı sıhhat çalışanlarının rehabilitasyonları mevzusunda, “Biz kendimize gore değişik protokoller oluşturduk fakat bu resmi bir protokol değil” diyor.

Sıhhat çalışanları arasındaki bağımlılığın genel toplumdakinden oldukça daha azca bulunduğunu söyleyen Karabulut, sıhhat çalışanlarının nadiren yardım talebinde bulunduğunu konu alıyor:

“Acil serviste çalışanlar arasındaki ruhsal problemlerin oldukça arttığı görüyoruz. Bu da ister istemez ilaç bağımlılığına sürüklüyor. Sıhhat çalışanlarına karşı şiddetin de bu eğilimi artırdığını söyleyebiliriz.

 “İşimi ve toplumdaki saygınlığımı kaybederim, hor görülür ve uzaklaştırılırım… Bu kaygılar öne çıkmış olduğu için tedaviyi reddediyorlar.”

Kamunun sorumluluğu ne?

Tüm bağımlı ve şahit anlatımları, sıhhat çalışanlar arasındaki anestezik madde bağımlılığının meslek kaynaklı sorunlardan etkilendiğini ortaya koyuyor.

Tükenmişlik sendromu, yoğun ve stresli geçen bir öğrencilik ve iş yaşamı, anestezik maddeye erişimin kolaylığı, sağlıkta sertlik, toplumda itibarsızlaştırılma, yıldan yıla eriyen maaşlar ve maddi imkansızlıklar…

BBC Türkçe bu bağlamda Sıhhat Bakanlığı’na, sıhhat çalışanlarının emek verme koşullarının anestezik madde kullanımına tesirleri ve bağımlı sıhhat çalışanlarının rehabilitasyonu için bir protokol olup olmadığıyla ilgili olarak şu soruları yöneltti:

  • Tükenmişlik sendromu ve anestezik maddeye erişimin görece kolay olması şeklinde meslek kaynaklı sebeplerle, sıhhat çalışanlarında gelişen anestezik madde bağımlılığı ne kadar yaygın?
  • Sıhhat çalışanlarının anestezik madde bağımlılığını engelleyecek ya da bu durumdaki sıhhat çalışanlarını tedavi edecek bir resmi protokol var mı?
  • Ağrısını dindirmek ya da uzun emek verme/nöbet saatlerinde ayakta kalabilmek için kullandığı ilaçlara bağımlılık geliştiren bir sıhhat çalışanı, kamuda iyi mi destek arayabilir?

Emel Yüce’nin ailesinin dile getirmiş olduğu iddiaları da yönelttiğimiz Bakanlık, herhangi bir izahat yapmadı.

Haberde halen etken kamu görevinde olan doktorların adları değiştirilmiştir.

Yoruma kapalı.

Bu web sitesi deneyiminizi geliştirmek için çerezleri kullanır. Bununla iyi olduğunuzu varsayacağız, ancak isterseniz vazgeçebilirsiniz. Kabul etmek Mesajları Oku

Gizlilik ve Çerez Politikası