İran’daki protestolarda ekonominin rolü ne oldu?

Behrang Tajdin, Iktisat muhabiri – BBC Farsça

İran'daki protestolar

Kaynak, Getty Images

İran’da ruhani önder Ayetullah Ali Hamaney ve türban zorunluluğu yasalarına karşı yükselen hiddet, geçtiğimiz dört hafta süresince ülke çapında “hanım, yaşam, özgürlük” ve “diktatöre ölüm” sloganlarının duyulmasına niçin oldu.

Protestolar, 22 yaşındaki Mahsa Amini isminde kadının terbiye polisi tarafınca türbanı nedeni öne sürülerek gözaltına alındıktan sonrasında ölmesiyle alevlendi.

İnsanlar ülkedeki siyasal ve toplumsal baskılara karşı öfkeleri sebebiyle sokaklara dökülse de, halihazırda ekonominin durumu da umutsuzluk duygusu yaratmıştı.

Daralan bir iktisat

1990’dan 2000’lerin sonlarına dek, İran ekonomisi yukarı yönlü bir seyir içerisindeydi. Sadece sonrasında, ülke liderlerinin nükleer faaliyetlerini kısıtlamasını sağlamak adına dünya güçleri tarafınca uygulanan sıkı yaptırımlarla beraber, ekonomide gerilemeler yaşanmaya başladı.

2015 yılındaki nükleer antak kalma bir miktar rahatlama getirdi fakat ekonomik yararları kısa sürdü. Üç yıldan daha kısa bir süre içinde, ABD Başkanı Donald Trump, anlaşmadan vazgeçtiğini deklare etti ve İran’ın petrol ihracatının büyük kısmını durduran yaptırımları tekrardan getirdi.

grafik

Fena yönetim ve yolsuzluklarla birleşen söz mevzusu yaptırımlar, İran ekonomisinin son 10 yıl içinde mühim bir gelişme sağlamasının önüne geçti. Bazı ölçümlere bakılırsa, ülkenin ekonomisi 2010 yılına kıyasla yüzde 4 ila 8 içinde daha ufak.

Hanımefendiler istihdamın dışına itildi

Durgun bir ekonomiyle beraber, istihdamdaki toplam insan sayısının son on yılda neredeyse asla değişmemiş olması şaşırtıcı değil. Nüfusun 75 milyondan 85 milyona çıkmasına karşın bu sayı 23 milyon civarında seyrediyor.

Hanımefendiler ise son birkaç senedir, erkeklere bakılırsa daha fena durumdalar.

Hükümet nüfusun büyümesi adına daha yüksek doğum oranları hedefliyor. Ruhani liderin hanımefendilerin rolünü, evde kalan anneler olarak belirlemesi de bununla birleşince istihdamdaki hanım sayısı mühim oranda düştü.

grafik

Son dört yılda çalışan adam sayısı nispeten artarken, çalışan hanım sayısı beşte bir oranında azaldı.

Üniversite mezunu bayanlar için ise durum oldukça vahim. Şu sebeple üniversite mezunu bayanlar içinde işsizlik oranı yüzde 22,3. Bu adam mezunlar arasındaki oranın iki katından daha çok.

Fiyatlardaki muhteşem artışlar

Pek fazlaca ülke birden bire çift haneli enflasyonla boğuşmak zorunda kalırken, bu İran’da senelerdir geçerli olan bir durum.

Netice olarak, mal ve hizmetlerin maliyeti son on yılda yüzde bin 135 arttı.

Besin fiyatlarındaki artış daha da şaşırtıcı. Tavuk, 10 yıl öncesine bakılırsa neredeyse 20 kat daha pahalı; yemeklik yağın fiyatı ise 40 kat daha yüksek.

Hükümet, bu senenin başlarında büyükbaş hayvan yemi, buğday unu ve bitkisel yağ şeklinde ürünlerde ithalat desteğini durdurma sonucu aldı. Bu da makarna, süt ve et şeklinde birçok besin maddesinin fiyatlarının bir gecede yükselmesine niçin oldu.

grafik

Besin tutarları yalnız bir ay içinde yüzde 26 oranında arttı. Mart 2023’e kadar enflasyonun yüzde 47’ye erişmesi umut ediliyor.

Geçen ilkbahar aylarında BBC Farsça’ya konuşan bir İran vatandaşı, et ya da meyve almayı bıraktığını söylemiş oldu:

“Meyve almadan da hayatta kalabilirsiniz. Fakat pirincim bittiğinden bu yana dört ay geçti ve alacak asla param yok. Et satın almak olanaksız hale geldi.”

Değer düşürme

Son beş yılda İran’ın para birimi olan riyal, neredeyse yüzde 90 oranında kıymet yitirdi. 2017 senesinde özgür piyasada bir ABD doları 40 bin riyalin birazcık altındaydı. Bugün ise 1 dolar, 330 bin riyalden fazla ediyor.

grafik

Riyaldaki düşüşün bir çok 2017 sonlarında ve 2018 başlarında oldu. Bunda temel faktörler, ABD’nin nükleer anlaşmadan çekileceğinin belli olması, İran’ın başlıca dış gelirleri üstünde alınan sert yaptırım kararları ve küresel bankacılık sistemi erişimine yönelik ciddi engellemeler olarak öne çıktı.

Yaşam standartlarındaki düşüş

Tüm bu faktörlerin bir araya gelişiyle beraber, yaşam standartlarında da düşüş baş gösterdi.

Veriler, İran’da averaj senelik hane tüketiminin 90’ların başı ile 2000’lerin ortaları içinde mühim seviyede arttığını gösteriyor. Sadece o zamandan beri senelik hane tüketimi kentlerde yüzde 29, kırsal alanlarda ise neredeyse yüzde 50 azaldı. 

grafik

Başka bir deyişle, averaj olarak İranlı aileler artık, 15 yıl öncesine bakılırsa fazlaca daha yoksul.

Kötümser beklentiler

Birçok İranlı gencin hayatları hakkında hissettikleri umutsuzluğu idrak etmek kolay olsa gerek.

Geçen aylarda ABD’nin nükleer anlaşmaya geri dönme ve yaptırımları kaldırmasına yönelik umutlar Tahran için azaldı. Bununla beraber hükümetin çarkı döndürmek için “gri borsa” olarak malum pazarda yapmış olduğu petrol satışına istinaden İran, izole edilmiş bir ülke olarak kalmaya hazırlanıyor.

İranlı yetkililer ve bilhassa Ruhani Önder, bir “direniş ekonomisi” inşa etme niyetinde. Bunun için de İran’ın Amerikan ve İsrail karşıtı dış politikalarına devam edebilmesi için daha içe dönük ve ekonomik olarak kendine güvenen bir yapıda olmasını istiyorlar.

Sadece son protestolarda, geleceğe dönük müreffeh bir yaşamı ümit eden pek fazlaca İranlının hedefinde İslam Cumhuriyeti var.

Yoruma kapalı.

Bu web sitesi deneyiminizi geliştirmek için çerezleri kullanır. Bununla iyi olduğunuzu varsayacağız, ancak isterseniz vazgeçebilirsiniz. Kabul etmek Mesajları Oku

Gizlilik ve Çerez Politikası